Lộ trình phát triển của một freelancer dịch thuật từ chưa biết đến chuyên nghiệp

Sống trong thời đại hội nhập và kết nối toàn cầu hiện nay, chúng ta khó tránh khỏi sự va chạm của các nền văn hóa thông qua những sản phẩm ngôn ngữ. Cuộc cách mạng công nghệ số giúp hầu hết các quốc gia trên thế giới liên kết chặt chẽ hơn với nhau, tạo thành một khối khó tách rời. Trong quá trình trao đổi thông tin giữa các nước, sự tiếp xúc và giao thoa giữa văn hóa, ngôn ngữ là một điều tất yếu.


Đó là lý do “dịch thuật” trở thành một yếu tố cực kỳ quan trọng trong thời đại của chúng ta. Biên dịch viên hoặc phiên dịch viên đã trở thành một nghề hấp dẫn nhiều nhân lực.


Nếu bạn có ý định trở thành một biên dịch viên tự do nhưng chưa biết nên bắt đầu từ đâu và cần những yếu tố nào để thành công thì bài viết này là dành cho bạn. Những hướng dẫn trong bài sẽ giúp bạn định hình được lộ trình và tiến hành những bước đầu tiên trên con đường chinh phục đỉnh cao của nghề dịch thuật tự do.


Khái quát sơ lược về thị trường dịch thuật tự do

Nguồn: Freepik

Hiểu một cách cơ bản, dịch thuật hoặc biên dịch là công việc chuyển đổi ngôn ngữ theo hình thức chữ viết, văn bản. Người dịch giữ vai trò chuyển thông điệp hoặc tác phẩm từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, đồng thời lưu giữ và truyền đạt các giá trị của các nền văn hóa đứng sau con chữ. Một sản phẩm được dịch thuật chỉn chu chính là cầu nối giữa tác giả ở ngôn ngữ gốc với người đọc ở ngôn ngữ đích.


Biên dịch là một nghề đã xuất hiện từ khoảng 100 năm nay. Thị trường biên phiên dịch trở nên sôi nổi và nhộn nhịp nhất vào trong thời đại hội nhập, khi cả thế giới dừng các cuộc chiến tranh và chuyển sang xu hướng hợp tác cùng phát triển.


Trước khi đại dịch Covid bùng phát, nhu cầu dịch thuật vẫn khá cao. Nghề biên dịch viên, phiên dịch viên vẫn là một trong những nghề hấp dẫn với mức thu nhập vượt trội so với các ngành ngôn ngữ khác. Đặc biệt là với sự xuất hiện của các nền kinh tế mới, các quốc gia có nền công nghiệp giải trí phát triển mạnh (truyện, game, phim ảnh) có sức ảnh hưởng toàn cầu như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan… khiến nhu cầu biên dịch lẫn phiên dịch các ngôn ngữ này cũng tăng nhanh chóng mặt.


Tuy nhiên, khi đại dịch Covid diễn biến phức tạp, không chừa một quốc gia hoặc nền kinh tế nào, ngành biên phiên dịch cũng không nằm ngoài xu hướng chung của thế giới, bị suy giảm nghiêm trọng.


Nếu trước đây, dịch giả chủ yếu làm việc với các loại tài liệu chuyên môn, chứng từ, thì hiện tại, nhu cầu về dịch thuật có sự biến đổi đáng lưu ý sau:

  • Biên dịch không còn đơn thuần là chuyển ngữ từ các tài liệu mang tính học thuật, chứng từ, mà còn được mở rộng sang các khía cạnh dịch thuật quảng cáo, sáng tạo.

  • Khi ngành công nghiệp giải trí và công nghệ ngày càng phát triển, các công việc liên quan đến dịch sub (phụ đề phim), biên dịch video các khóa học dựng sẵn cũng theo đó mà bùng nổ mạnh mẽ.

  • Biên dịch ở các mảng tài liệu huấn luyện nội bộ, catalogue sản phẩm, hợp đồng thương mại ngày càng phổ biến vì nó giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, chi phí hơn.

  • Đặc biệt, khi dịch bệnh đẩy thị trường lao động dịch chuyển dần sang hình thức làm việc tự do hoặc làm việc từ xa, ngày càng nhiều người lựa chọn trở thành một freelancer dịch thuật.

Những điều kiện cần có để trở thành freelancer dịch thuật


Một dịch giả giỏi là người có kiến thức toàn diện về cả ngôn ngữ nguồn lẫn ngôn ngữ đích. Việc chỉ học bề nổi của một ngoại ngữ là không đủ, bạn cần hiểu rõ văn hóa cùng những tầng sâu ý nghĩa của ngôn ngữ đó. Dịch thuật tốt đặt ra những tiêu chuẩn cao về kỹ năng và kinh nghiệm, để đảm bảo nội dung được dịch ra vừa chuẩn xác với bản gốc, vừa gần gũi với người đọc bản xứ. Đây cũng chính là những điều mà khách hàng của bạn cần nhất.


Để tạo nên những sản phẩm dịch thuật chất lượng như thế, bạn cần có những điều kiện sau:


Khả năng đọc các ngôn ngữ khác nhau


Để dịch đúng và giữ trọn vẹn ý nghĩa của văn bản nguồn, yếu tố đầu tiên một dịch giả cần có chính là khả năng đọc nhiều tác phẩm, tài liệu bằng các ngôn ngữ khác nhau.

Nguồn: Freepik

Yêu cầu của việc đọc đối với một dịch giả không chỉ dừng lại ở biết, mà còn phải hiểu sâu sắc nội dung, thể loại của văn bản nguồn, bối cảnh xã hội, phong cách hành văn, thậm chí là tính cách của tác giả. Hơn thế, ở mỗi ngôn ngữ lại tồn tại nhiều cách thức giao tiếp khác nhau. Ví dụ nhiều nhà văn Việt Nam thường dùng những cú pháp câu gián tiếp, cường điệu, mỉa mai, ẩn ý trong tác phẩm. Điều này đòi hỏi người dịch phải mở rộng phạm vi tiếp cận ngôn ngữ của mình để nâng cao khả năng sáng tạo và chủ động chuyển đổi một cách chính xác nội dung tác phẩm gốc.


Cách duy nhất để phát triển khả năng này là học tập và rèn luyện kỹ năng đọc mỗi ngày để nhận thức được sự khác biệt về văn hóa một cách tự nhiên, chủ động.


Khả năng viết tốt ở cả ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích


Viết và diễn đạt một cách trôi chảy, chính xác là yếu tố quan trọng ở một dịch giả giỏi. Suy cho cùng, biên dịch chính là một ngách trong thế giới viết lách. Để trở thành một biên dịch viên thực thụ, trước tiên, bạn phải là một người viết thực thụ. Đặc biệt, bạn cần nắm vững các kiến thức về từ vựng và ngữ nghĩa của ngôn ngữ bạn muốn truyền tải. Người đọc cần một người chuyển những nội dung khó hiểu từ tác phẩm gốc sang những nội dung gần gũi và phù hợp với văn hóa của họ.


Vì vậy bạn cần trang bị kỹ năng viết một cách chuyên nghiệp, ở cả hai loại ngôn ngữ càng tốt. Việc làm quen với các phong cách viết khác nhau, vận dụng những kỹ thuật cũng như nguyên tắc viết ở cả ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích sẽ giúp bạn tự tin trở thành một freelancer dịch thuật đắt giá.


Khả năng nghiên cứu và sử dụng tốt các loại từ điển song ngữ


Nhận thức về các nguồn cung cấp thông tin khác nhau và học cách sử dụng chúng cũng là một kỹ năng quan trọng của biên dịch viên. Các nguồn thông tin này bao gồm: từ điển song ngữ và đơn ngữ khác nhau, bách khoa toàn thư và Internet.


Từ điển là công trình nghiên cứu dày công và đáng tin cậy của các nhà ngôn ngữ học. Áp dụng giá trị mà từ điển mang lại là một kỹ năng then chốt để bạn sử dụng ngôn ngữ một cách điêu luyện. Không phải freelancer nào cũng biết cách sử dụng từ điển hợp lý và hiệu quả. Nghĩa của một từ có thể thay đổi khi dùng trong các ngữ cảnh khác nhau. Do đó, để dịch đúng, bạn cần phải hiểu chính xác nghĩa của một từ trong một tình huống cụ thể.


Ví dụ trong tiếng Anh, từ “chance” là một danh từ mang nghĩa “cơ hội”. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, “chance” lại là tính từ có nghĩa “tình cờ”. Chẳng hạn:


A: I didn't have a chance to speak to her. (Tôi không có cơ hội nói chuyện với cô ấy).


B: I clearly remember talking to him in a chance meeting last summer. (Tôi nhớ rõ ràng là đã trò chuyện với anh ấy trong một cuộc gặp tình cờ vào mùa hè năm ngoái).


Bên cạnh từ điển giấy, Google và các ứng dụng công nghệ số cũng là những công cụ hữu ích giúp bạn tăng tốc quá trình học hỏi các từ mới và tối đa hóa khả năng khai thác thông tin, nghiên cứu kiến thức liên quan đến sản phẩm dịch thuật mà bạn đang làm.


Khả năng lắng nghe tốt


Một dịch giả tự do chuyên nghiệp không giới hạn khả năng của mình chỉ trong phạm vi tìm tòi kiến thức hay luyện kỹ năng dịch thuật. Họ còn biết cách giao tiếp và lắng nghe từ những đồng nghiệp khác trong cộng đồng của mình. Bằng cách chăm chú lắng nghe, bạn sẽ hiểu rõ hơn phạm vi công việc, biết cách đặt câu hỏi phù hợp, mở rộng kiến thức và tăng sự nhạy bén với giọng điệu của ngôn ngữ mà mình làm việc.


Khi đã “nhạy tai” với các loại ngôn ngữ, bạn sẽ luôn đủ tỉnh táo để chọn ra cách diễn đạt hiệu quả nhất. Bạn quen dần với các loại thành ngữ, từ địa phương và cách sử dụng chúng. Não bạn sẽ tự động lưu trữ những thông tin này khi bạn tiếp xúc thường xuyên và lấy ra dùng vào những trường hợp sau. Từ việc tiếp nhận bằng thính giác, bạn đang chuyển những kiến thức ngôn ngữ trở thành một phần của trực giác, bằng cách thực hành thường xuyên và cải thiện năng lực liên tục.

Trực giác ngôn ngữ là yếu tố bắt buộc đối với một dịch giả có năng lực.

Đặt những câu hỏi đúng


Trong dịch thuật, tính chính xác là rất quan trọng. Bạn không thể trở thành một dịch giả chân chính nếu cung cấp những thông tin sai lệch, những sản phẩm không hợp về mặt nội dung so với tác phẩm gốc.


Vì vậy, nếu có điều gì chưa hiểu, hãy mạnh dạn hỏi và hỏi. Bạn nhất định phải biết cách đặt câu hỏi phù hợp để giải tỏa sự nghi ngờ của mình. Tôn trọng nội dung của tác phẩm nguồn, chính là tôn trọng tác giả và độc giả của bạn. Đó cũng là yếu tố tạo nên sự chuyên nghiệp cũng như thương hiệu chất lượng của một người làm việc tự do.


Xây dựng sự nghiệp dịch thuật tự do như thế nào?


Bước đi đầu tiên luôn quan trọng dù không phải lúc nào cũng dễ dàng. Khi đi những bước đầu tiên một cách đúng đắn, bạn sẽ dễ dàng hơn trên đoạn đường về sau.


Việc bạn cần làm trước tiên là hãy vẽ ra một bản kế hoạch rõ ràng. Trong đó bao gồm một mục tiêu có thể đo lường được, mang tính khả thi cao cùng một thời hạn để hoàn thành (tham khảo cách thức đặt mục tiêu SMART) và không thể thiếu lộ trình cụ thể. Bản kế hoạch chi tiết sẽ là ngọn hải đăng dẫn lối con thuyền bạn vượt biển lớn.


Hành trình của một freelancer dịch thuật sẽ trải qua 4 giai đoạn chính (kèm thời gian ước lượng) sau:


1. Giai đoạn chuẩn bị (3 - 6 tháng)


Bạn cần chuẩn bị những hành lý gì bên trong chiếc ba lô dịch thuật? Bạn cứ trang bị bất cứ điều gì mình muốn, nhưng đừng quên ba chiếc túi cực kỳ quan trọng: tinh thần, kiến thức và kỹ năng. Bạn chuẩn bị càng chu đáo thì càng dễ gặt hái thành công trong sự nghiệp dịch thuật tự do. Vì thế, khoảng thời gian từ 3 đến 6 tháng là quan trọng để trang bị kỹ càng chiếc ba lô của bạn.


Về tinh thần:


Bạn nhất định phải hiểu rõ bản thân, hiểu thấu đáo về nghề dịch thuật và tìm điểm giao thoa giữa mình và công việc.


Mỗi người là một bản sắc khác nhau của vũ trụ. Bạn phải nhận định được tính cách, khả năng, sở thích, sở đoản và ước muốn của mình để định hình tương lai. Đối với việc trở thành một freelancer dịch thuật, phải đơn độc làm việc trong một khoảng thời gian dài, phải chịu nhiều áp lực từ khách hàng, nếu hiểu chính mình, bạn sẽ giữ được ngọn lửa nhiệt thành và theo đuổi đến cùng con đường đã chọn.


Để kiểm tra sự phù hợp giữa bạn và nghề dịch thuật tự do, hãy hỏi mình những câu hỏi sau:

  • Bạn có thích học ngoại ngữ không?

  • Bạn có tính nhẫn nại trong việc giảng giải, hướng dẫn, giải thích cho người khác không?

  • Độ chịu khó của bạn đến đâu khi phải tra cứu, nghiên cứu hàng giờ liền?

  • Bạn có hứng thú với những cách diễn giải đặc biệt của các phép tu từ không? Ví dụ phép ẩn dụ, hoán dụ, so sánh…

  • Bạn có thích đọc không? Khả năng đọc hiểu của bạn đến đâu?

Đây là bộ câu hỏi được gợi ý từ Võ Phượng My - một freelancer dịch thuật với hơn 3 năm hành nghề. Nó giúp bạn xác định những trăn trở về nghề ở những ngày đầu tiên. Bạn hoàn toàn có thể dựa vào những câu hỏi này để đặt thêm những câu xoáy sâu vào nội tâm, hoàn cảnh của mình. Hãy viết câu trả lời ra giấy, càng cụ thể càng tốt. Bạn khám phá bản thân càng kỹ bao nhiêu, cơ hội thành công càng lớn bấy nhiêu. Bởi bạn hiểu rõ mình đang làm gì và mình đang chinh chiến ở môi trường nào.


Người xưa hay nói “Biết người biết ta, trăm trận trăm thắng” là vì vậy.


Về kiến thức:


Nói đến kiến thức ngoại ngữ, hiển nhiên, bạn không thể nghĩ đến việc trở thành một biên dịch viên nếu không tự tin về khả năng sử dụng ngoại ngữ của mình. Một dịch giả chuyên nghiệp sẽ đặt những tiêu chuẩn học tập ngoại ngữ cao hơn so với những người chỉ học vì sở thích.

Nguồn: Freepik

Có hai cách để trở thành một biên dịch viên chuyên nghiệp và được nhiều khách hàng săn đón. Một là bạn lớn lên hoặc tắm mình trong môi trường sử dụng ngôn ngữ đích. Hai là bạn phải ngày đêm rèn luyện nếu không có điều kiện sống ở nơi bản xứ.


Không có một con đường tắt nào cả. Việc học và thuần thục một ngôn ngữ khác tiếng mẹ đẻ chưa bao giờ là dễ dàng, nhưng nếu kiên trì và quyết tâm, bạn chắc chắn sẽ chinh phục được.


Ngày nay, có nhiều công cụ số hoặc phần mềm miễn phí giúp bạn tự bắt đầu học một ngôn ngữ mới. Tuy nhiên, nếu bạn muốn đi chuyên sâu và học một cách bài bản để dịch thuật, lời khuyên dành cho bạn là hãy đầu tư vào những khóa học chất lượng hoặc những người hướng dẫn có kinh nghiệm và chuyên môn cao. Ngoài tra cứu trên internet, bạn có thể tận dụng các mối quan hệ của mình để kết nối với một giáo viên có tâm, có tầm.


Quan trọng hơn hết, bạn phải thực hành biên dịch mỗi ngày. Hãy bắt đầu với một đoạn văn nhỏ, một bài hát yêu thích hoặc một câu nói bạn ấn tượng. Mọi thứ đều có kết quả khi bạn vượt qua được con số 0 ở những bước đi đầu tiên.


Bên cạnh ngoại ngữ, các kiến thức về nền văn hóa là cực kỳ quan trọng trong dịch thuật. Ngôn ngữ không chỉ gói gọn trong khía cạnh từ vựng và ngữ pháp, nó là hiện thân của chủ thể giao tiếp. Bạn nên kết hợp việc học ngoại ngữ và văn hóa với nhau, bằng cách đặt mình vào một bối cảnh cụ thể. Chẳng hạn như đọc các bài văn, thơ, tạp chí, sách báo về lối sống, cách ứng xử, văn hóa các nước, xem phim, chương trình TV hoặc những video có nội dung gần gũi với đời sống thường ngày bằng ngôn ngữ bạn đang học.

Các kiến thức tổng hợp này mang một tầm quan trọng lớn đối với dịch giả. Nó không những giúp bạn hiểu được cách lựa chọn ngôn từ trong từng loại văn bản khác nhau mà còn phản ánh mối quan hệ giữa tác giả và độc giả, giữa người gửi và người nhận (trong các trường hợp biên dịch thư từ, tài liệu…).


Ví dụ, bạn không thể dùng giọng điệu ngang hàng giữa bạn bè để biên dịch một lá thư từ tòa án gửi đến bị can. Bạn cũng không thể dùng văn phong ủy mị để biên dịch một bài luận với mục đích nộp học bổng du học.


Về kỹ năng:


Viết, biên tập, giao tiếp, nghiên cứu, tiếp thị... là những kỹ năng giúp bạn hình thành đôi cánh để tung cao trong giới dịch thuật. Bạn phải viết đúng, viết hay thì mới chuyển ngữ tốt. Bạn phải chuyển ngữ tốt thì mới chinh phục được độc giả của mình. Bạn cần giao tiếp ổn để nắm bắt nhiều cơ hội mở rộng kiến thức, kỹ năng, cơ hội nghề nghiệp. Bạn cần nghiên cứu tốt để đảm bảo chất lượng sản phẩm của mình là tuyệt đối. Và bạn cần biết cách tiếp thị bản thân một cách tinh tế để tạo một vị trí vững vàng trong nghề.


Đừng ngần ngại đầu tư cho bản thân những khóa học chất lượng, những trải nghiệm đáng giá để có được các kỹ năng trên.


2. Giai đoạn gia nhập và dấn thân (6 - 12 tháng)


Sau khi đã yên tâm về sự chuẩn bị chu đáo của mình, bạn hãy mạnh dạn bước tiếp vào con đường trở thành một freelancer dịch thuật chuyên nghiệp. Ở giai đoạn này, bạn được xem như một “tấm chiếu mới”, và khó tránh khỏi mắc sai lầm. Nhưng bạn đừng nản, đừng sợ, cũng đừng chùn bước. Hãy biến những lỗi sai thành một bài học, đóng gói vào chiếc ba lô hành lý của mình và tiếp tục bước.


Đầu tiên, bạn phải nói cho mọi người biết mình đã sẵn sàng để trở thành một người dịch thuật tự do chuyên nghiệp. Hãy mạnh dạn tham gia vào các hội nhóm dành cho dịch giả, tìm kiếm những cơ hội nghề nghiệp có được từ các cộng đồng này. Tất nhiên, không phải công việc nào cũng phù hợp, nhưng thà rằng bạn thử sức rồi nhận biết được khách hàng độc hại, còn hơn là bạn không chủ động làm gì.


Bạn cũng nên xây dựng một trang cá nhân trên các nền tảng xã hội có liên quan tới dịch thuật. Sau đó chỉnh sửa lại thông tin tóm tắt của mình trên Facebook, LinkedIn hay blog cá nhân. Khi đã giới thiệu mình là một freelancer dịch thuật với mọi người, hãy chứng minh cho họ thấy khả năng của bạn. Hãy đăng công khai các bài viết mà bạn thực hành biên dịch. Sự chỉn chu trong phong cách dịch và thái độ nghiê